Το ελάχιστον της ζωής του


 

<<Αρχική Σελίδα

Κριτική Ηλία Παπαδημητρακόπουλου

Μια πολύτιμη ξενάγηση στο μακεδονικό χώρο

Καβάλα: πόλη-σκάλα ονείρων

ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΑΞΙΩΤΗΣ Το ελάχιστον της ζωής του «ΚΕΔΡΟΣ», ΣΕΛ. 403

Η εξαίσια θέα της (προ των πολυκατοικιών!) Καβάλας από τα υψώματα του αγίου Σίλλα (ύστερα από μία, μάλλον τυχαία, επαγγελματική αναζήτηση) μας γοήτευσε τόσο πολύ ώστε αποφασίσαμε με τη γυναίκα μου να αρχίσουμε από εκεί την ιατρική μας σταδιοδρομία. Η πόλη (των 25.000 προσφύγων) μας ρούφηξε. Ζήσαμε στην Καβάλα δέκα χρόνια, γνωρίσαμε τον τόπο και την περιοχή, αποχτήσαμε τους φίλους του υπόλοιπου βίου μας.

Ηταν μια καθημερινή απόλαυση το περπάτημα μέσα από τα δρομάκια της πόλης -οι ωραίοι κυβόλιθοι, τα χαμηλά σπίτια με τους δροσερούς μπαξέδες, τα πελώρια καπνομάγαζα, τα εξαίρετα μέγαρα, ο ταρσανάς κάτω από τις Καμάρες του υδραγωγείου, η θάλασσα παντού, απέναντι η Θάσος, στο βάθος απόμακρα η Σαμοθράκη, το Ορος.

Τίποτα, όμως, δεν ήταν πιο συναρπαστικό από έναν περίπατο στην παλιά πόλη, στην άκρη της χερσονήσου, πίσω από τα Κάστρα: περνώντας από το τούρκικο χαμάμ, κι εκείνο το μολυβδοσκέπαστο τεμπελχανείο, το Ιμαρέτ, έφθανες στη μικρή πλατεία της Παναγίας - κι εκεί βρισκόσουν μοιραία αντιμέτωπος με τον Μωχάμετ Αλη, τον ιδρυτή της αιγυπτιακής δυναστείας, και τα ποικίλα ερωματικά που σου ξυπνούσε... Το (καλούμενο) σπίτι του και ο επιβλητικότατος (και τω όντι ωραίος) ανδριάντας του, δέσποζαν στην περιοχή.

Πλην εγώ, ως Νότιος, δεν μπορούσα να ξεχάσω ότι κοντά στα άλλα τα μεγαλειώδη και τα μεγαλεπήβολα και τα βαρβαρικά, ο Μωχάμετ Αλη κατά την Επανάστασιν απέστειλε στρατόν και στόλον, υπό τον υιόν του Ιβραήμ, κατά της Ελλάδος... Ο Ιμπραήμ ξεπάτωσε, κυριολεκτικά, τον Μοριά - και η επάρατος μνήμη του ακόμη σκιάζει τον τόπο.

Εκείνος ο ευφάνταστος (ο κατ' ιδιόμορφον δόκησιν σκεπτόμενος) κάτοικος Καβάλας, ο συγγραφέας Διαμαντής Αξιώτης, αποφασίζει να ασχοληθεί με αυτή την περίεργη προσωπικότητα του Μωχάμετ Αλη -και του χαρίζει ένα εξαιρετικό βιβλίο τετρακοσίων σελίδων.

Το βιβλίο χαρακτηρίζει μια άκρως ευρηματική αφηγηματική οικονομία. Χωρίζοντάς το σε έξι μέρη (και κάθε μέρος σε δύο κεφάλαια), ο Αξιώτης συμπαρασύρει τον αναγνώστη σε μια μυθοπλασία όπου, πέρα από το ιστορικό παρελθόν (που μάλλον υποβάλλεται παρά εξιστορείται), μεγάλοι πρωταγωνιστές αναδεικνύονται οι άνθρωποι και ο τόπος. Βαδίζοντας στα αχνάρια παλιότερων γραφών, ο Αξιώτης προικίζει το βιβλίο του (αλλά και τον αναγνώστη) με υποκεφάλαια, των οποίων προηγείται (εν είδει περιλήψεων) η τιτλοδότηση των όσων μέλλεται να ανιστορηθούν: πρόκειται για ένα ευφυέστατο μυθιστορηματικό τέχνημα, που προσφέρει ένα σίγουρο μίτο αναγνωστικής προσπέλασης. Ιδού ένα δείγμα:

...σε νήσο γαλουχίας

Το αμάρτημα της Αργυρής. Τα τρία ομογάλακτα της Θάσου. Εκτός των ορίων ανακαλούν την Αργυρή: σα δέντρο καρυδιάς, πλατιάς βασιλικής σαν φοίνικα μονοκότυλο των παλμιδών σαν Χάρη Μεγίστη που στέρεψε το γάλα της. Η απαγωγή του Θεοδωρούδη. Στα φτερά των τζιτζικιών. Ο γάμος του Μωχάμετ και της Αννας. Η άτεκνη βασίλισσα και ο Θάσιος μελισσοκόμος. Το σπουδαιότερο πράγμα στη ζωή είναι η επιθυμία. Τι θα γίνεις όταν μεγαλώσεις; Παλάμες με εκατό δάκτυλα σταμάτησαν το νερό. Η γένεσις. Η αιματηρή φορολογία. Ούτε άγγελος τα παραστάθηκε, μηδέ στρατηγός. Η αρπαγή του Λουκά Ζωίδη και η απόγνωση της Χρυσάνθης. Η θυσία του Πρωτόκλητου Ανδρέα. Το σώμα των γενίτσαρων. Η χολέρα στην περιοχή της Καβάλας.

Το μυθιστόρημα (γιατί περί μυθιστορήματος, ιστορικού έστω, πρόκειται) είναι ένα από τα πιο συγκροτημένα και ευφρόσυνα, που κυκλοφόρησαν τελευταία - και είναι κρίμα (για όλους!) που παρέμεινε εκτός πάσης διακρίσεως... Η ξενάγηση στο μακεδονικό χώρο είναι αυτόχρημα πολύτιμη: ο τόπος, τα προϊόντα του (ο καπνός!), οι άνθρωποι (η μοίρα τους) μπλέκονται σε ένα χορό απόκοσμο, αλλά (περιέργως) άκρως ζωντανόν, ενώ καθίσταται σαφές ότι, επί πάντων, επικρέμαται μια άλλη βούληση, εκτός προβλέψεως. Διστάζω, λοιπόν, να χρησιμοποιήσω τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα», αφού είναι σαφές ότι, πολύ πέραν της (καλούμενης) ιστορικής αλήθειας, εκείνο που βαραίνει και εντυπωσιάζει εδώ, είναι η γλαφυρή ψυχογραφία των ηρώων.

Ενια κεφάλαια απογειώνουν βιβλίο και αναγνώστη - και ένα από αυτά (κορυφαίο, ίσως) παραμένει η περιγραφή του χαμάμ (που ήδη μνημονεύσαμε), κεφάλαιο που στην περιληπτική τιτλοδότηση επισημαίνεται με τη φρασούλα η ηδονή των λουτρών. Κάτι ανάλογο θα μπορούσε να λεχθεί για πολλά ακόμη - όπως η ανάβαση στο Παγγαίο, το χυτήριο βλημάτων του Πραβίου, η φωτιά της Θάσου, η μικρή eroica στο χωριό Ραχώνι κ.ά.

Μέσα από όλα αυτά τα κεφάλαια, που σφύζουν από μιαν ιδιαίτερη αφηγηματική δεξιότητα, εύκολα αναδύεται ο άδοξος θαυμασμός του Αξιώτη γι' αυτή την περίεργη (και αντιφατικότατη) μορφή του Μωχάμετ Αλη. Ισως η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου να είναι η αξιοθαύμαστη ιστορική οικονομία του - γεγονός που επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθεί τις ιστορικές δολιχοδρομίες της αφήγησης, χωρίς το παράπαν να διακόπτεται η αναγνωστική του απόλαυση.


ΗΛΙΑΣ Χ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ


ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ - 02/02/2001